پژوهشی دربرنامه ریزی نیروی انسانی در سال های 75-55
اين مقاله در روزنامه نسيم به چاپ رسيده است
مقدمه
از آنجا که اهمیت و توسعه دارای ارتباط تناتنگی با یکدیگر هستند ، برنامه ریزی و سیاست گذاری در زمینه هر کدام از آنها بدون در نظر گرفتن دیگری نتیجه موثری نمی بخشد . برنامه ریز های اجتماعی و اقتصادی حرکاتی هستند که اخیرا جهت حل مسائل اجتماعی و اقتصادی به اهمیت آنها پی برده اند ، اغلب علمای اجتماعی بر این باور ند که انسان می بایست بر اساس حقایقی که از طریق تحقیقات علمی کشف شده است برنامه ریزی نماید تا به طور موثر بتواند از عهدۀ مسائلی که پسش روی خود می بیند برآید . آنها معتقدند که چون مسایل اجتماعی اغلب توسط انسان به وجود آمده است ، توسط انسان هم می تواند آن را حل و فصل نمود. افزایش دایم و پیجیدگی مسائل اجتماعی و اقتصادی که امروزه از رشد بیش از حد تمدن صنعتی ناشی می شود ، موجب شده است که برنامه ریزی های اجتماعی و اقتصادی مورد توجه قرار گیرد . با بالا رفتن اطلاعات و پیشرفت تمدن ، ابزار بهتر و علمتری از جمله برنامه ریزهای اجتماعی و اقتصادی پیدا شده است تا به حل مشکلات انسان ها بپردازند .
بررسی تحولات تاریخی و رشد و توسعه کشور های مختلف جهان در روند تکامل اجتماعی و لقتصادی ۀنها بویژه دگرگونی های این جوامع در سدۀ 20 ، نشانگر این واقعیت است که پیش بینی و بر آورد نیاز های کوتاه مدت ، میان مدت و بلند مدت کشور ها و همچنین برنامه ریزی در جهت تامین نیاز مند ی آنی و آتی با تعیین اولویت های آنها ، از ضرورت اقتصادی و اجتماعی هر کشوری محسوب می شود .
الف تعریف برنامه ریزی
برنامه ریزی فعالیتی است جمعی که در آن تولید کنندگان هر کشور با در نظر گرفتن قوانین عینی اقتصادی و نیز مشخصات توسعۀ اجتماعی ، هدف هایی هماهنگ در تولید و مصرف تعیین می کنند و بهترین شرایط را برای اجرای این هدف ها بر می گزینند. به گفته نهرو ، برنامه ریزی به خودی خود عبارت است از به کار انداختن آگاهی در رابطه با واقعیت ها و اوضااع موجود و یافتن راه حلی برای مشکلات جامعه .
برنامه ریزی تنها یک شیوه فنی نیست بلکه نحوۀ عمل در نوعی جامعه نیز محسوب می شود و در کشوری قابل اجرا است که در آن شرایط اجرای برنامه یا زمینه های آن مهیا شده و یا در حال فراهم شدن باشد . معمولا برنامه ریزی در جهت رسیدن به حد معینی از توسعه انجام می گیرد که در این صورت آن را برنامه ریزی برای توسعه می نامند. نکته ای که در تعریف برنامه ریزی لازم به تذکر است فرق آن با دستور العمل با طرح اقتصادی در کشور های مبتنی بر اقتصاد بی برنامه اجرا می شود و به همین جهت تحت عنوان برنامه ریزی ارشادی ، نیز از ؛ان نام می برند زیرا دستور العمل اقتصادی در حکم برنامه کامل و جامع نیست.
ب- شرایط برنامه ریزی
تدوین و اجرای برنامه های اجتماعی شرایطی دارد زیرا ممکن است هر برنامه با برنامه دیگر متفاوت باشد . هیچ برنامه ریزی علمی ممکن نیست مگر این که شرایط اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی و نهادی آن فراهم شوند . این بدان معنی نیست که در آغاز برنامه ریزی با تمام شرایط از پیش آماده باشند بلکه قاعده کلی این است که شرایط بالا به تدریج فراهم شوند .
تجربه کشور های توسعه یافته و رو به توسعه جهان در اجرای برنامه های اقتصادی و اجتماعی نشان داده است که برای گرفتن نتایج بهتر از برنامه ها و اجرای دقیق آنها و برای رسیدن به هد ف های مو رد نظر ، شرایطی را باید مراعات کرد که نادیده گرفتن آنها گذشته از این که اجرای برنامه ها را با ناکامی مواجه می کند ، مسایل و مشکلات فراوانی نیز پیش می آورد .
یکی از شرایط اساسی برنامه ریزی مراعات و اجرای هماهنگ و همگام برنامه های اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی و فیزیکی است ، زیرا اگر این برنامه ها به موازات هم طرح و اجرا نشوند ، حتی در صورت موفقیت در پیاده کردن یکی از آنها ، شکافی میان جنبه های مختلف زندگی اجتماعی پیدا می شود و گونه ای از پس افتادگی بخشی ایجاد می گردد که مشکلات جنیب دیگری با خود پدید می آورد . مثلا نا دیده گرفتن برنامه های فیزیکی مو جب بروز مسایلی مانندد مشکل مسکن و سکونت ، آلودگی محیط زیست و جز آن در جامعه می شود :
- بر نامه ها باید جامع ، متمرکز و یکپارچه باشند تا اف راد جامعه به نحو کاملی از آنها برخور دار شوند و کلیه اجزاء مناطق و جنبه های زندگی را به این دلیل واضح که هر جیزی به جیز دیگر مرتبط است در بر نگیرد . برنامه ها باید نیل به هدف و پیشرفت های مادی و معنوی را مد نظر داشته باشند.
-در برنامه ها باید از شیوه های نوین و از اسلوب علمی با صرفه جویی در مصرف مواد اولیه استفاده شود . در برنامه ریزی باید از اصول شورایی و تعاونی تبعیت شود. بر بر نامه ها باید با پیگیری و بدون گسستگی انجام گیرند .
- طر ح ها و برنامه ها باید جریانی باشند که از طریق آنها منابع انسانی ، مالی ارضی و طبیعی بع طور معقول و شایسته در راه حصول هدف های کلی و در خدمت منافع عمومی جامعه به کار گرفته شوند .
و سرانجام ، یکی دیگر از مهمترین شرایط و ضرورت های برنامه ریزی وجود نهاد هایی است که به تولید کنندگان امکان شرکت فعال در تهیه و اجرای برنامه های اقتصادی را بدهد .
به سخن دیگر ،ر ضرورت برنامه ریزی علمی ین است که در آن تصمیمات نهایی ، بویژه در مسایلی که به طور مستقیم به آنان مربوط است. به عهده تولیدکنندگان باشد . اگر این شرط ، یعنی شرکت موثر تولیدکنندگان در تهیه و تدوین برنامه و اجرای آن ، فراهم نباشد ، برنامه ریزی حاصل کار جمعی نخواهد بود و از پشتیبانی عملی تولیدکنندگان برخور دارر نخواهد شد و نخواهد توانست همه امکانات بالقوه اقتصادی و اجتماعی را به کار اندازد. ج - مراحل برنامه ریزی
به طور خلاصه ، مراحل تهیه و برنامه های توسعه به شرح زیر می تواند باشد :
1- شناخت جامعه و منابع و مسایل آن
2- بررسی و تجزیه و تحلیل مسایل و نیاز ها و تعیین مراتب و اولویت آنها
3- تهیه و انتخاب طرح در جهت رفع نیاز ها
4- اجرای طرح و برنامه
5- رهبری در اجرای طرح
6- ارزشیابی فعالیت ها
7- طرح برنامه های جدید و گسترش آنها
8- پیگیری برنامه ها
د- سطوح برنامه ریزی
برنامه های اجتماعی - اقتصادی در سطوح مختلفی انجام می شوند که از آن میان سه سطح زیر مهم هستند : ملی ، منطقه ای و محلی.
1- برنامه ریزی برای توسعه ملی : در سطح متمرکز انجام می شود یعنی در آن تمام کشور کم و بیش به عنوان یک نقطه به حساب می آید . کار برنامه ریزی در این سطح عبارت است از تقویت بخش ها ی اقتصادی مختلف از قبیل کشاورزی صنعت ، خدمات اجتماعی و غیره به منظور ارتقای سطح زندگی جامعه . درمیان اقداماتی که به منظور انجام می شوند می توان از اصطلاحات ارضی ، برقراری نظام مالیاتی تصاعدی و نظیر آنها نام برد .
2- برنامه ریزی منطقه ای: تابع برنامه ریزی ملی است و برای یک منطقه بخصوص با توجه به وضعیت آن تنظیم می شود . این منطقه ممکن است فقیر باشد یا غنی ، اما در هر صورت جایی است که با مشکل خاصی مواجه می باشد ، برنامع ریزی منطقه ای ممکن است مشمول یک یا چند شق زیر باشد :
برنامه ریزی درون منطقه ای به منظور توسعه متوازن در سطح ملی .
برنامه های منطقه ای در سطح کشور ، استان و نواحی مختلف به مثابه مبانی برنامه ریزی برای توسعه ملی . برنامه ریزی برای یک شهر و یا ناحیه شهری در زمینه ای وسیع. برنامه ریزی برای حوزه رودخانه ای خاص برنامه ریزی برای یک منطقه فقیرنشین .
برنامه ریزی منطقه ای می تواند فرا ملیتی یا چند ملیتی نیز باشد . در شرایطی این برنامه اجرا می شود که کشور های مختلف منافع و منابع مشترکی داشته باشند و برای وصول به هدفی خاص ، به هم بپیوندند و برنامه مشترکی اجرا کنند.
3- برنامه ریزی برای توسعه محلی : در تمایز برنامه ریز ملی و منطقه ای ، می توان گفت که هدف از برنامه ریزی محلی عبارت است از استفاده حداکثر از منابع و مهارت ها و استعداد های محلی .
برنامه ریزی محلی قالب تشکیلاتی برنامه ریزی برای توسعه ملی و منطقه ای را تشکیل می دهد ، زمینه کار را آماده می کند و منابع محلی را چه انسانی و چه طبیعی به حرکت در می آورد تا راه تحول و توسعه اجتماعی را هموار سازد . نقش عوامل جمعیتی در طرح برنامه ها طراحان برنامه ها ی توسعه ناگزیر از توجه به روابط متقابل متغیر هایی هستند که در راه تحول اقتصادی و اجتماعی تاثیر می گذارند .
شاید مهم ترین متغیری که در برنامه ریزی به عنوان مبنای محاسبات در نظر گرفته می شود جمعیت و دگرگونی های آن در گذشته و حال و پیش بینی تحولات آینده باشد . از سوی دیگر ، برخی از اهداف برنامه های توسعه اقتصادی ممکن است تحولاتی را در وضع جمعیتی موجب شود و برنامه توسعه ، وسیله ای باشد برای اجرای سیاست های جمعیتی دولت . حجم و ترکیب جمعیت و نیز میزان افزایش آن مهم ترین عواملی هستند که باید در طرح برنامه های اقتصادی مورد توجه قرار گیرند .
در کشور های جهان سوم که جمعیت و توزیع آن در تحول سریع است ، اهمیت این امر آشکار می شود . برنامه های اقتصادی - اجتماعی را در عین حال به عنوان مصرف کننده و تولید کننده در نظر می گیرند و هدف غایی توسعه را بهزیستی انسان ها می دانندو بنا براین ، هدف اساسی برنامه ریزی عبارت خواهد بود از ارضای نیاز مندی های ضروری افراد جامعه و ایجاد کار برای آنها . تعریف نیاز های ضروری در مراحل مختلف توسعه یکسان نیست : در کشوری هنوز تهیه غذا و مسکن حداقل برای همه آروزیی به شمار می رورد ودر کشوری دیگر آموزش و بهداشت یا فرهنگ و فراغت هدف است ، اما در هر صورت حدود کمی این نیاز مندی ها بر اساس مطالعات جمعیتی تعیین می شود .
عوامل جمعیتی مهم برای طرح ریزی برنامه ها را می توان به ترتیب زیر خلاصه کرد :
ا- تغییرات توزیع سنی و جنسی جغرافیایی جمعیت
2- تحولات میزان های موالید و مرگ ومیر و افزایش جمعیت
3- حرکات داخلی جمعیت و مهاجرت های خارجی
4- دگرگونی های جمعین فعال و ترکیب مشاغل
5- وضع سواد و درجه تخصص
6- تحول ابعاد خانوار.
بدینسان مساله پیش بینی جمعیت با روند تداوم آن در آینده ، به عنوان نکته ای مهم در برنامه رییزی مطرح می شود . روش های پیش بینی جمعیت ، هر چند که در سال های اخیر ترقی بسیار کرده ودر برخی از کشور های صنعتی به حد کمال رسیده است ، اما در خیلی از کشور های دیگر هنوز مراحل ابتدایی را می پیماید. امروزه اغلب پیش بینیها یی که در بارۀ آینده جمعیت این کشور ها دیده می شود بر اساس مدل هایی است که برای کشور های پیشرفته ، با توجه به وضع اجتماعی و فرهنگی آنها ، تهیه شده است .
در هر حال پیش بینی های جمعیتی چنان اهمیتی در برنامه ریزی دارد که نمی توان از محاسبه آن حتی به صورت تخمین و تقریب چشم پوشی کرد . مثال هایی چند مساله را روشن تر می کند : پیش بینی تعدا د کسانی که در سال های آینده به مدرسه خواهند رفت و اصولا باید ترتیب رفتن آنها به مدارس ابتدایی ، متوسطه و عالی فراهم آید ، برای برنامه ریزی تامین معلم ، تهیه کتاب و مدرسه از ضرویات است . این پیش بینی در سطح ملی و در مناطق مختلف کشور به طور جداگانه صورت می گیرد و اساس بودجه و سیاست آموزش هر کشور را تشکیل می دهد. برنامه های بهداشتی نیز بی نیاز از پیش بینی های جمعیتی نیست. باید از تعداد کل و جنس و سن جمعیت کشور در سال های آینده اطلاع داشت و همچنین از توزیع جغرافیایی آنها در نقاط مختلف و در شهر و روستا با خبر بود تا بتوان کوشش لازم را در تامین بهداشت و وسایل درمانی آنها به کار برد .
برنامه ریزی اشتغال نیز از مهم ترین قسمت های برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی است که بر پایۀ پیش بینی چمعیت فعال در سال های آینده طرح می شود . پیش بینی عرضه کار و مقایسه آن با میزان تقاضا در تخصص های مختلف موجب خواهد شد که کمبود های مشخص شوند ، سیاست کل اشتغال دولت معلوم گردد و حجم سرمایه گذاری لازم برآورد شود .
نقش برنامه ریزی در وضع جمعیت در عین آن که دگرگونی ها و تحولات جمعیت تحت شرایط اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی و سیاست های ملی جوامع صورت می پذیرد ، خود نیز نقش تنظیم کنندۀ تحولات جمعیتی و کنترل کننده سیاست های اقتصادی و اجتماعی را به عهده دارد . به عبارت دیگر ، تحولات جمعیتی از یک سو منعکس کننده رشد اقتصادی و اجتماعی کشور ها است واز سوی دیگر درجه ای از رشد اقتصادی و اجتماعی را بر آنهاا تحمیل می کند .
اجرای برنامه های توسعه بر وضع جمعیت یک کشور تاثیر می کند و ترکیب و حرکات جمعیت را دگرگون می سازد . این تاثیر گاه مستقیم است و پس از اجرای یک برنامه می توان نتایج آنرا به چشم دید و گاه آثار آن به طور غیر مستقیم و در زمانی دراز نمو دار می شود . نمونه قابل ذکر در تاثیر برنامه های توسعه روی روند های جمعیت « برنامه ریزی جمعیتی » است . در این مورد می توان به دگرگونی ترکیب جمعیت ، شرایط بهداشتی ، رفاه اقتصادی ، تغذیه ، مهاجرت و افزایش و کاهش جمعیت در نتیجه برنامه ریزی اشاره کرد . مبارزه با بیماری ها و فراهم اوردن وسایل بهداشتی برای مردم که از جمله هدف های برنامه توسعه است ، در زمانی اندک ، خصوصا در کشور های رو به توسعه ، سبب تنزل میزان مرگ و میر و افزایش جمعیت می شود . مثال دیگر ، برنامه ریزی برای سرمایه گذاری صنعتی در برخی منلطق کشور است که موجب حرکت جمعی جمعیت به سوی مراکز توسعه صنعتی می شود و ترکیب های سنی و جنسی و شغلی نواحی مهاجر فرست را دگرگون می کند . همچنین می توان از برنامه های عمران شهری نام برد که سبب تغییراتی در ترکیب سنی و شغلی جمعیت می شود .
مورد دیگر ، برنامع ریزی آموزشی جمعیت است . منظور از برنامه آموزشی عبارت است از تعلیم انسان ها به نحوی که بتوانند منابع انسانی و طبیعی خود را شناسایی و به وسیله انها تولید کنند . در برنامه ریزی برای آموزش جمعیت می توان مواردی نظیر نگهداری از کودکان ( تامین خوراک ، پوشاک و مسکن تا سن بلوغ ) انجام مراقبت های ضروری از آنان ، آموزش ابتدایی و حرفه ای ( ساختن ابزار کار ) و سرمایه گذاری برای آموزش را یاد آوری کرد . آموزش جمعیت که به نظر برخی از برنامه گذاران هزینه مصرفی محسوب کی شود ، در حقیقت گونه ای سرمایه گذاری برای جامعه است که بتوان بدون آ« تامین آینده ای در خشان و مترقی امکان پذیر نیست ، یک ضرب المثل چینی می گوید : اگر به فکر یک سال هستی ، برنج بکار ، اگر در اندیشه ده سالی ، درخت بکار ، اما اگر در اندیشه صد سالی هستی توده مردم را آموزش بده ، و به گفته کنفوسیوس ، اگر به کسی یک ماهی ببخشی ، آذوقه یک روز او را تامین کرده ای اما اگر صید کردن را به او بیاموزی ، بقیه روزها نیز روزی خویش را تامین خواهد کرد . همجنان که در برنامه های آموزشی جمعیت مشاهده می شود ، اجرای برخی از برنامه ریزی اقتصادی به طور غیر مستقیم و پس از سال ها در وضع جمعیت موثر می افتد واز طریق دگرگون کردن زندگی و بینش افراد ، رفتار ها و عادات آنان را تغییر می دهد . مثلا ازدیاد در آمد ، برخورداری از رفاه بیشتر ، شهر نشینی و عواملی از این قبیل که همه نتیجه اجرای برنامه های توسعه اقتصادی هستند ، باعث می شوند که در طول زمان میزان موالید تنزل کند . گاه نیز ممکن اسیت برنامه های توسعه اقتصادی و اجتماعی مشخصا هدف جمعیتی داشته باشند .
اجرای سیاست تنظیم خانواده و کنترل جمعیت و یا کمک به خانواده غالبا جزو اصول اولیه برنامه های توسعه ذکر می شوند . در یک جمع بندی کوتاه از سیاست و برنامه های جمعیتی می توان گفت که نباید و نمی توان سیاست های جمعیتی را از سیاست و برنامه های اقتصادی - اجتماعی جدا کرد زیرا عوامل جمعیتی و اقتصادی پیوندی ناگسستنی و ارگانیک دارند و متقابلا بر یکدیگر تاثیر می کنند. سخن کسانی را که راه حل دشواری های کنونی سرزمین های عقب مانده را جز از طریق کاهش جمعیت غیر ممکن می پندارند نمی توان باور داشت و کسانی را هم که معتقدند باید تحولات جمعیتی را به حال خود رها کرد نمی توان واقع بین دانست و مساله بشریت در نیمه دوم سده 20 انتخاب میان کاهش تعداد جمعیت با افزایش امکانات اقتصادی نیست . یک طریق بیشتر و جود ندارد و آن یافتن چاره اساسی و راه حل نهایی توسعه اقتصادی و اجتماعی است .
از انبوه جمعیت در آینده نزدیک نباید واهمه و هراسی غیر معقول داشت اما تذکار این نکته نیز ضروری است که در طول راه درازی که در پیش است باید از عدم تعادل های زود گذر و احیانا دیر پایی که میان جمعیت و تولید پدیدار می شود جلوگیری نمود ، ودر چنین مرحله ای است که با اجرای سیاست های جمعیتی می توان راه را برای توسعه اقتصادی و اجتماعی هماهنگ و سریع هموار کرد .
روش تحقیق : این پژوهش کتابخانه ای بوده و آمار لازم از سرشماریهای سال های 75 -65 -55 مرکز آمار ایران گرد آوری شده است .
نسبت رشد جمعیت در سالهای 75-55 شهرستان رشت نسبت رشد جمعیت در سالهای 75-55 شهرستان رشت 65-75 6 5 -5 5 رشد جنس 4/1 4/3 مرد 6/1 2/3 زن 5/1 4/3 جمع
در ایران برابر سرشماری سال 1375 جمعیت به حدود 61 میلیون تن رسید و این در حالی است که جمعیت ایران در سال 1280 خورشیدی ( 1901 میلادی ) حدود 10 میلیون تن بود . یعنی در فاصله 100 سال بیش از شش برابر شده است .
پایه و علت اصلی رشد جمعیت در کشور های جهان سوم عوامل اجتماعی و اقتصادی است.پدیده افزایش جمعیت در درجه اول فقط زاییده اوضاع اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی است که مردم این سرزمین ها طی سال ها استضعاف و محرومیت با آن روبرو بوده اند .
نسبت رشد جمعیت در سال 65-55 در شهرستان رشت به دلیل عدم توجه به سیاست های جمعیتی و انقلاب و جنگ و تشویق به موالید رشد جمعیت افزایش چشمگیر داشته است ولی از سال 75-65 با به کارگیری سیاست های جمعیتی این رقم کاهش یافت
در صد گر و ه سنی شهرستان رشت طی سالهای 75 -55 5 سال گروه سنی زن مرد زن مرد زن مرد 8 2/11 3/13 4/11 9/8 6/8 8 3/7 7/5 4 9/2 7/2 5/2 3/5 8/99 4/8 6/11 8/13 8/10 2/7 4/8 1/8 3/7 0/6 3/4 1/3 9/2 3 0/5 9/99 5/14 0/13 2/11 0/11 6/9 4/8 7/6 9/4 6/3 6/3 5/3 2/3 9/2 8/3 9/99 9/14 3/13 2/11 1/11 2/9 8/7 7/6 0/5 7/3 8/3 9/3 3/3 0/3 9/2 9/99 7/13 5/14 6/13 5/11 5/8 3/6 8/4 0/5 8/4 5/4 3/4 5/2 4/1 9/3 3/99 2/14 8/14 8/13 4/11 8/6 2/6 8/4 0/5 5/5 9/4 9/4 6/2 8/1 1/3 8/99 4-0 9-5 14-10 19-15 24-20 29-25 34-30 39-35 44-40 49-45 54-50 59-55 64-60 65+ . .
در صد گر و ه سنی شهرستان رشت طی سالهای 75 -55 75 65 55 در ایران یکی از بزرگترین ویژگی های ساختار جمعیت ، جوان بودن آن است . دلایل آن را باید مربوط به بالا بودن میزان باروری و کاهش نرخ مرگ و میر دانست .تنزل درصد کودکان کمتر از 5 ساله طی سرشماری سال 75 که تقریبا نسبت به سرشماری قبل حدودا به نصف رسیده است نماینده افت باروری بخصوص از سال 1370 به بعد است . اما با این حال جدول گروه سنی نشان می دهد که جمعیت شهرستان رشت در گروه سنی 0 الی 19 سال جوان و در صد بالایی را به خود اختصاص داده است . « جوانی جمعیت » پدیده های گوناگونی را از دیدگاه برنامه ریزی اقتصادی و اجتماعی به وجود می آورد . جمعیت شهرستان جوان می باشد . هر چه گروه سنی بالاتر رود رشد در حد پایین می باشد .
توزیع جمعیت شهرستان رشت بر حسب جنس در سالهای مذکور
75 65 55 سال جنس 358188 312232 220545 مرد 356908 304232 221950 زن 715096 616466 442495 جمع ساخت جنسی یا توزیع جنسی جمعیت از طریق تقسیم تعداد افراد یک جنس به کل جمعیت و یا به جمعیت جنس دیگر محاسبه می شود .برای سنجش توزیع جنسی جمعیت یک کشور شاخصی به کار می رورد که نسبت جنسی نامیده می شود و آن کسری است که صورتش تعداد مردان و مخرجش تعداد زنان است . نسبت جنسی معمولا برای صد نفر زن محاسبه می شود .
جدول نسبت جنسی شهرستان رشت طی سالهای 75 - 55
1375 1365 1355 گروه سنی 106 103 104 95 118 97 102 100 106 106 106 108 116 94 104 104 103 103 98 95 103 105 105 106 113 105 108 79 102 100 106 93 74 95 93 95 110 103 109 100 94 78 0-4 5-9 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+
نسبت جنسی را برای هر سن ، نیز می توان محاسبه کرد ، نسبت جنسی برای جمعیت جهان از 93 تا 100 متغیر و به طور متوسط 97 است .نسبت جنسی در لحظه تولد معمولا به حدود 104 الی 105 می باشد. یعنی در مقابل هر 100 نوزاد دختر 105 نوزاد پسر متولد می شود. نسبت جنسی مردان از سال 29-15 سال به علل مهاجرت و سوانح ناشی از آن کاهش را نشان میدهد . واز سال +65 سالگی به با لا نیز امید به زندگی مردان کمتر از زنان می باشدو مجددا نسبت جنسی کاهش می یابد. در مورد افت درصد پیران می توان به تاثیر افزایش باروری طی سالهای بعد از انقلاب اشاره کرد ، زیرا این افزایش باروری به اهمیت نسبی کودکان و نوجوانان رشد قابل ملاحظهای بخشید و در نتیجه درصد پیران را مقداری کاهش داد. سپس در سالهای اعمال مجدد برنامه های تنظیم خانواده (1368) از اهمیت نسبی کودکان و نوجوانان کاسته و در نتیجه بر در صد پیران افزوده شد به طوری که این در صد در سال 65 از 9/2 به 5 در مردان در سال 75 تغییر یافت. در این زمینه نباید اثر افزایش امید به زندگی و عمر متوسط را که نتیجه بهبود بهداشت و درمان در کشور است از یاد برد .
توزیع سنی جمعیت فعال و غیر فعال شهرستان رشت 75 65 55 سال گروه سنی زن مرد زن مرد زن مرد 1/31 8/33 7/38 4/39 8/41 8/42 14-0 62 1/61 4/57 5/57 6/53 9/53 64 -15 3/5 5 8/3 9/2 9/2 1/3 + 65 75 65 55 سال گروه سنی زن مرد زن مرد زن مرد 1/31 8/33 7/38 4/39 8/41 8/42 14-0 62 1/61 4/57 5/57 6/53 9/53 64 -15 3/5 5 8/3 9/2 9/2 1/3
+ 65 توسعه و پیشرفت جامعه ، جمعیت فعال پارامتر بزرگی به شمار می آید . دانش اقتصاد بررسی های خود را در زمینه گسترش اقتصادی بر جمعیت فعال و توانش و نیروی کار استوار می سازد . زیرا شالوده سیاست اقتصادی بر کیفیت و کمیت جمعیت فعال نهاده شده است . جمعیت فعال ،افرادی را در بر می گیرد که از لحاظ اقتصادی دارای فعالیت سود مند هستند و به تولید ثروت و خدمات اقتصادی می پردازند.
.گروه سنی 64 - 15 جمعیت واقع در سنین فعالیت می باشند که شاغل و یا بیکار در جستجوی کار می باشند .نکته ای که در تعیین جمعیت بالقوه قابل تذکر است آن که حدود آن در جوامع مختلف یکسان نیست . زیرا مرز کاملا قاطعی میان جمعیت فعال و بقیه جمعیت و جود ندارد و موارد شمول آن در محیط های روستایی و شهری و سنتی و صنعتی فرق می کند .
در کشور ما جمعیت در سنین 65 ساله و بیشتر و بخصوص مردان به رغم سابلمندی و ناتوانی نسبی جسمی و روحی ، به کار و فعالیت برای کسب معاش ادامه می دهند .
نسبت بستگی شهرستان رشت در طی سالهای 75-55 75 65 55 سال نسبت بستگی 61/. 85/. 85/. DR
ازشاخص های دیگری که در رابطه با ساخت جمعیت فعال مهم هستند . نسبت بستگی یا بار تکفل ناخالص نشان دهنده مقدار تکفلی است که یک فرد فعال از نظر تامین زندگی و هزینه افراد غیر فعال بر دوش دارد و آن عبارت است از نسبت افراد خارج از سن فعالیت ( جمعیت غیر فعال ) به افراد واقع در سن فعالیت ( جمعیت فعال ) نسبت بستگی در کشور های جهان سوم حدود یک ودر کشور های صنعتی 5/0 تا 6/0 است ، این امر نشان دهنده برتری عددی افراد غیر فعال به افراد فعال در کشور های گروه نخست است .
در کشور های جهان سوم افراد غیر فعال بیشتر از نصف کل جمعیت کشور است در حالی که در کشور های پیشرفته به حدود یک چهارم آن بالغ می شود .جدول مذکور در سال 55 نشان می دهد یک نفر 85/0 و یاهر100 نفر 85 نفر را تغذیه می نماید . در سال 65 این رقم به 80/0 میرسد یعنی هر100نفر 80 نفر را حمایت می نماید .در سال 75 با کاهش نسبی جمعیت این رقم به 61/0 و یا به عبارتی هر 100 نفر 61 نفر را تامین می نماید .
نیروی انسانی شهرستان رشت طی سال های 85-55 1385 1375 1365 1355 سال تعداد زن مرد زن مرد زن مرد زن مرد 418305 376474 09/0 150589 40/0 97882 65/0 52707 6443 411614 366336 89/0 274752 75/0 211559 77/0 63193 4789 356908 288434 8/80 42309 6/14 33451 79/0 8858 662- 358188 28639/ 9/79 186723 2/65 163664 6/87 23059 2547 304232 220205 4/72 53958 5/24 40075 3/74 13883 2375 312232 224228 8/71 164188 2/73 138190 2/84 25998 5589 221950 159208 7/71 44456 9/27 16325 7/36 28139 220545 156441 9/79 105420 4/67 82291 78/0 23129 جمعیت جمعیت 10 سال به بالا در صد جمعیت 10 سال به بالا جمعیت فعال در صد جمعیت فعال نسبت به جمعیت 10 سال به بالا جمعیت شاغل درصد جمعیت شاغل به فعال جمعیت بیکار متوسط افزایش شاغلین
پیش بینی ها نشان می دهد افزایش جمعیت ، باعث افزایش جمعیت فعال شده است و رشد جمعیت شهرستان ، سیر صعودی داشته است و از آنجا که امید به زندگی دختران بیش از پسران می باشد در جدول کاملا مشهود می باشد و این رقم در سال 85 با توجه به بالا رفتن سطح بهداشت و آموزش همگانی در دختران90/0 و در پسران به 89/0 در صد می رسد. چند نکته در زمینه جمعیت شاغل فابل تذکار است . اول آنکه طول عمر متوسط که ناشی از شرایط بهداشتی - درمانی است تاثیر تام در طول مدت فعالیت و اشتغال دارد ، برای مثال چناچه در کشوری عمر متوسط مساوی 45 باشد در حقیقت افراد جمعیت فعال بیست سال قبل از نیل به سن بازنشستگی متعارف (65 سالگی ) ازصحنه حیات خارج می شوند و هیچ گونه رفاه و استراحتی پس از سالهای فعالیت و اشتغال خود نمی بینند . حال اگر در کشوری عمر متوسط 75 سال باشد ، افراد شاغل و فعال به طور متوسط 10 سال پس از باز نشستگی خود خواهند زیست .در ایران با توجه به اینکه در حول . حوش سال 2000 طول عمر متوسط تقریبا در حد 70 سال تخمین زده شده است ، شاغلان پس از چند دهه فعالیت و اشتغال ، به طور متوسط 5 سال پس از سن قانونی و متعارف بازنشستگی به حیات خود ادامه می دهند .پیش بینی جمعیت 10 سال به بالا در سال 85 از ضرب در صد جمعیت 10 سال به بالا به جمعیت فوق به دست می آید و همچنین جمعیت فعال نیز از ضرب جمعیت 10 سال به بالا به درصد جمعیت فعال به دست می آید . اگر دولت و بخش خصوصی ، اشتغال زایی ایجاد کنند باز در بخش مردان و در بخش زنان بیکار و یا در جستجوی کار خواهیم داشت.
برنامه ریزی مسکن نقاط شهری شهرستان رشت سال 85-75 85 75 سال مسکن 821757 237487 237487 1 5/3 684797 2/1 8156 7152 3/1 526766 93785 715096 143702 169376 2/1 2/4 471987 5/1 7742 6354 3/3 143025 تعداد جمعیت واحد مسکونی تعدا د خانوار تراکم خانوار در واحد مسکونی بعد خانوار تعداداطاق تراکم نفر در اطاق تعداد واحد های مسکونی با مصالح مرغوب استهلاک متوسط اطاق در واحد مسکونی تعداد واحد مسکونی مورد نیاز تعداد واحد مسکونی مورد نیاز ناشی از رشد جمعیت نیاز به مسکن تا اندازه زیادی با اندازه ، ساخت ، ترکیب و محل جمعیت در ارتباط است. از آنجا که خانوار واحد اصلی تقاضا کننده مسکن است ، تعداد ازدواج ، تعداد طلاق ، ساخت سنتی جمعیت و میانگین افراد خانوار از شاخص خهای عمده ای هستند که برنامه ریزان مسکن می بایست به آنها توجه خاص مبذول دارند. ترکیب جمعیت روستایی - شهری عامل عمده ای در تععی نوع مسکن خانوار به حساب آمده که خود نیاز های زیر بنایی جامعه نظیر حمل و نقل ، آب ،برق ريال و سیتم فاضلاب را نمایان می سازد . تاثیر کاهش باروری بر خانوار که خود دارای نیاز هایی نظیر آب و برق ، و ....است ، جیزی حدود 20 سال طول می کشد تا نمایان شود . در محاسبه و پیش بینی نسبت به به واحد مسکونی و تعداد خلنوار یکسان و استاندارد در نظر گرفته شده است . بعد خانواده در سال 85 ، 5/3 در نظر گرفته شده چون احتمال مهاجرت و جدا شدن فرزندان از خانواده و ازدواج باعث کاهش بعد خانواده خواهد شد . به همان نسبت نیز تراکم نفر در اطاق کاهش می یابد . ترجیح تسهیلات بانکی به واحد های مسکونی کوچک باعث می شود که متوسط اطاق در واحد مسکونی در افق آینده کم شود . در نظر گرفتن استهلاک و حذف مصالح نامرغوب و عوامل نامبرده تعداد واحد های مسکونی مورد نیاز در افق آینده افزایش می یابد. مهاجرت یکی از چهار عامل اصلی تغییر و تحول جمعیت بوده و به دلیل ماهیت خود می تواند علاوه بر تغییرات دراز مدت و طولانی ، آثار سریع و کوتاه مدتی را نیز در تعداد و ساختار جمعیت ایجاد کند و تعادل یا عدم تعادل هایی را در جمعیت های تحت تاثیر خود به وجود بیاورد . مهاجرت می تواند راه حلی برای بحران های جمعیتی محسوب شود ، اضافه جمعیت را از نقطه ای به خارج از آن هدایت کند ، نیروی کار اضافی و بیکار را به سرزمین های نیاز مند سوق دهد ، عدم تعاد ل های ساختاری جمعیت را مرتفع کند ، از طریق جذب قسمتی از دستمزد کارگران شاغل در خارج در ایجاد تعادل ارزی موثر افتد و موجبات جذب سرمایه و انتقال فن آوری را به داخل فراهم کند و از طریق ، ایجاد و تقویت روحیه جدید تولید ، رقابت و بهبود وضع را امکان پذیر کند .
مهاجرت نیروی کار ، ممکن است به عدم تعادل اقتصادی در مب دا مهاجرت ها منجر شود ، تخلیه سرزمین از نیروی کار و تواتمند از نظر اقتصادی ، علمی و فنی را به دنبال داشته باشد ، مسائل پیچیده سیاسی و اجتماعی را در روابط بین کشور ها ایجاد کند و به نیروی مخرب یا تفاهم و توسعه منجر شود . مهاجرت داخلی یک فرایند مهم در بسیاری از کشور هاست و عکس العمل مردم نسبت به عواملی نظیر نابرابری اقتصادی منطقه ای ، ناکامی اجتماعی و عدم رضایت در بسیاری از جنبه های زندگی را منعکس می کند . مهاجرت داخلی مشکلات فرا وانی را به وجود می آورد که عبارتند از : رکود در مناطق غیر شهری ، شلوغی بیش از حد شهر ها و بسیار از بیماریهای اقتصادی و اجتماعی که بخش های مختلف جامعه را تحت تاثیر قرار می دهند .